در عامل ارتباطات انسانی، پیش از این هر حرف و پیامی، گویندهای داشت. به این ترتیب، نام او پشت هر پیام و گفتهای بود که از جانب وی صادر شده بود. اما سوال اخلاقی، حرفهای و حقوقی اینجاست؛ در دنیایی که الگوریتمهای هوش مصنوعی نیز وارد ارتباطات انسانی شدهاند، چه باید کرد؟ در این مقاله، به بررسی چالشهای ارتباطات هوش مصنوعی پرداختهایم. افزونبراین، به افرادی که خواهان مطالعه در حوزه علوم ارتباطات اجتماعی با رویکرد این مقاله هستند، خواندن مقالاتی از قبیل: «علوم ارتباطات و هوش مصنوعی»، «کاربرد هوش مصنوعی در کوچینگ» و… را نیز پیشنهاد میکنیم.
الگوریتمها دیگر فقط ابزارهای پشتصحنه نیستند که تعیین کنند چه خبری ببینی. آنها کمکم دارند جای خودشان را وسط گفتوگوهای ما باز میکنند: تعیین میکنند چه ببینیم، چطور ببینیم، و حتی چطور حرف بزنیم. مشکل اصلی اینجاست که وقتی ماشین وسط حرف میایستد، دیگر معلوم نیست «کی گفته» و «کی باید جواب پس بدهد». و بدتر از آن، ما کمکم عادت میکنیم به گفتوگوهایی که هیچ اصطکاکی ندارند. همین عادت میتواند توانایی ما را برای حرف زدن با آدمهای واقعی ضعیف کند.
همهی ما یک تصویر ساده از ارتباط داریم: کسی حرف میزند، ما میشنویم، و میدانیم آن حرف از دهان چه کسی درآمده. اگر حرف اشتباه بود، میدانیم سراغ چه کسی برویم. این سادگی، پایهی اعتماد است.
اما حالا تصور کن همین حرف از جایی بیرون بیاید که نه اسمی دارد، نه چهرهای، نه کسی که بتوان از او پرسید «چرا این را گفتی؟» الگوریتم توصیهگر تعیین میکند چه چیزی به دست تو برسد. هوش مصنوعی مولد تعیین میکند یک متن با چه لحنی نوشته شود. دستیار صوتی با صدایی گرم و مهربان جوابت را میدهد. هیچکدام هم «دروغ» نمیگویند؛ فقط آنقدر روان و بیدردسر کارشان را انجام میدهند که دیگر به خودت زحمت نمیدهی بپرسی «این حرف از کجا آمد؟»
اینجاست که یک چیز مهم را از دست میدهیم: «قابلیت پیگیری». این نخستین چالش ارتباطات هوش مصنوعی است. به این ترتیب، دیگر نمیتوانی انگشت بگذاری روی کسی و بگویی: «این را تو گفتی، تو هم مسئولش هستی.»
پژوهشگران در سال ۲۰۲۶ صدها سند و قانون اخلاقی دربارهی ارتباطات هوش مصنوعی را بررسی کردند. در نتیجه دیدند تقریباً هیچکدام به این پرسش ساده جواب نمیدهند: وقتی هوش مصنوعی در ارتباطات عمومی چیزی میگوید که مشکلساز است، چه کسی مسئول است؟ سازندهی مدل؟ پلتفرمی که آن را به کار گرفته؟ کاربری که سؤال پرسیده؟ هر کدام میتوانند بهراحتی بگویند: «ربطی به من ندارد».
این یک نقص فنی کوچک نیست. مثل این است که در یک ساختمان آتشسوزی شود و هیچکس مسئول نصب کپسول آتشنشانی نباشد. تا وقتی آتش روشن نشده، همهچیز خوب به نظر میرسد.
بعضی محققان پیشنهاد جالبی دادهاند: بهجای اینکه بپرسیم «هوش مصنوعی چقدر کار ما را سریعتر میکند؟» بهتر است بپرسیم «آیا کسی هست که پشت حرفهایی که میزند بایستد؟» این سؤال دوم، به نظر ساده میآید، اما همهچیز را عوض میکند.
یک نکتهی ظریفتر هم هست. فکر کن با یک دستیار هوشمند حرف میزنی. هر چه بپرسی، فوراً جواب میدهد. اگر متوجه نشد، بدون هیچ دلخوری دوباره توضیح میدهد. هیچوقت خسته نمیشود، هیچوقت بداخلاقی نمیکند، هیچوقت وسط حرف تو نمیپرد.
حالا فکر کن با یک آدم واقعی حرف میزنی. او ممکن است یک لحظه مکث کند. ممکن است حرفت را نفهمد، ممکن است دلخور شود؛ یا اینکه ممکن است جواب دادنش طول بکشد.
مشکل اینجاست: اگر ما به ارتباط بیاصطکاک با ماشین عادت کنیم، ممکن است کمکم مکثها، تردیدها و سوءتفاهمهای طبیعی در ارتباط با آدمها را هم «مشکل طرف مقابل» ببینیم. در حالی که همین «نقصها» هستند که فهمیدن را ممکن میکنند. یک گفتوگوی واقعی بدون اینها اصلاً گفتوگو نیست؛ فقط رد و بدل کردن اطلاعات است.
پژوهشگران هنوز نتوانستهاند این اثر را با قطعیت اثبات کنند، اما منطقش آنقدر روشن است که نمیشود نادیدهاش گرفت.
بگذارید خیلی ساده بگوییم: مشکل این نیست که ماشینها حرف میزنند. مشکل این است که وقتی ماشین حرف میزند «انسانها کمکم از حرف زدن دست میکشند.» نه به این معنا که ساکت میشوند؛ بلکه به این معنا که دیگر زحمت فکر کردن قبل از حرف زدن را به خودشان نمیدهند.
مثال سادهای از پژوهشها: وقتی دانشجوها از هوش مصنوعی برای نوشتن تکلیف استفاده میکنند، تواناییشان در تشخیص اینکه «چه چیزی جا افتاده»، «آیا این حرف واقعاً درست است؟» و «چرا این استدلال ضعیف است؟» کم میشود. چرا؟ چون سیستم یک جواب «کامل و روان» تحویل میدهد و آدم دیگر انگیزهای برای زیر سؤال بردنش ندارد.
این دقیقاً همان چیزی است که در ارتباطات هم اتفاق میافتد. اگر همیشه یک ماشین باشد که حرف را برایت بزند، کمکم یادت میرود چطور خودت حرف بزنی؛ و مهمتر از آن، چطور پشت حرفت بایستی.
راهحلهای سطحی زیاد هستند: برچسب بزنیم روی محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی، پلتفرمها را مجبور کنیم منطقشان را افشا کنند. اینها خوباند، اما کافی نیستند. چون هیچکدام به این سؤال جواب نمیدهند: «چرا آدم باید مسئولیت حرفش را بپذیرد؟»
شاید باید گفت، راهحل واقعی دو بخش دارد:
بخش اول، در سطح قوانین و ساختارها: باید کاری کنیم که «کی گفته» همیشه قابل پیگیری باشد. نه بهعنوان یک گزینهی اختیاری، بلکه بهعنوان بخشی جدانشدنی از هر پیامی که منتشر میشود. مسئولیت نباید چیزی باشد که بشود از آن فرار کرد.
بخش دوم، در سطح خودمان: این بخش سختتر است، چون به انتخابهای روزمرهی ما مربوط میشود. وقتی میتوانی با یک کلیک یک پیام عذرخواهی «روان و مؤدبانه» تولید کنی، انتخاب کن خودت بنویسی؛ حتی اگر دستوپا شکسته باشد. وقتی الگوریتم میتواند بهجای تو جواب یک انتقاد را بدهد، انتخاب کن خودت جواب بدهی؛ حتی اگر سخت باشد.
این انتخابها کوچک به نظر میرسند. اما دقیقاً همین انتخابهای کوچک هستند که تفاوت بین «حرفی که وزن دارد» و «حرفی که فقط صدا تولید میکند» را میسازند.
الگوریتمها کارشان را خوب بلدند. سریعاند، دقیقاند، خستگیناپذیرند. اما هیچکدامشان نمیتوانند کاری را انجام دهند که فقط یک انسان میتواند: ایستادن پشت حرفی که زده است.
ارتباط انسانی همیشه کمی سخت بوده. مکث دارد، سوءتفاهم دارد، گاهی دلخوری دارد. اما همین سختیها هستند که باعث میشوند وقتی کسی میگوید «متأسفم» یا «میفهممت»، واقعاً معنایی داشته باشد.
در عصر الگوریتمها، مهمترین کاری که میتوانیم بکنیم این است: یادمان نرود که حرف زدن بدون مسئولیتپذیری، فقط سر و صداست. و ما هنوز میتوانیم انتخاب کنیم که سر و صدا نباشیم.
روشن است که برای کسب اطلاعات بیشتر درباره یک موضوع، میتوان درباره موضوعات مشابه آن نیز مطالعه کرد. اما مهمتر از مطالعه مقالات و آموختن مفاهیم نظری در حوزه ارتباطات، گام گذاشتن در مسیر عملی برای توسعه فردی و سازمانی است. بسیاری از افراد برای افزایش دانش کاربردی خود در این مسیر، از نظر تخصصی اساتید خبره کوچینگ استفاده میکنند. در این راستا خانم دکتر پرستو اسلامی (Parastoo Eslami) متخصص ارتباطات و عضو هیئت علمی دانشگاه با ۲۲ سال سابقه تدریس، در قالب جلسات کوچینگ، یاریگرِ مدیران و صاحبان حرف و مشاغل خواهند بود.
دیدگاهتان را بنویسید