آیا تسهیگری همان منتورینگ است؟ بررسی فرق تسهیلگری با منتورینگ
پیش از این در مقالات مختلف این سایت درباره اصطلاحات منتورینگ (mentoring) و تسهیلگری (facilitation) توضیح دادهایم. اما مسئله قابل تامل در این زمینه این است که گاهی برخی افراد (حتی کسانی که ممکن است در این حوزه مطالعه داشته باشند) به اشتباه این دو اصطلاح را به جای هم به کار میبرند. کلا در حوزه خدمات توسعه فردی و سازمانی، برخی افراد فرق اصطلاحاتی از قبیل: کوچینگ، منتورینگ، تسهیلگری، تراپی و… را درست نمیدانند و ممکن است آنها را به جای یکدیگر به کار ببرند. در این مقاله، به طور خاص درباره فرق تسهیلگری با منتورینگ توضیح دادهایم.
علاوه بر خواندن این مقاله، به علاقهمندانی که رویکرد حرفهایتری دارند، توصیه میکنیم: برای درک بهتر مفاهیم مربوط به حوزههای کوچینگ، منتورینگ، تسهیلگری و… حتما با رویکری حرفهایتر، به مطالعه در حوزه علوم ارتباطات نیز بپردازید. در این راستا میتوانید ضمن مطالعه مقالات دکتر پرستو اسلامی (Parastoo Eslami) استادیار دانشگاه آزاد اسلامی واحد اراک، در این زمینه اطلاعات بیشتری کسب کنید. برای افزایش دانش و کسب اطلاعات کاربردی بیشتر نیز میتوانید برخی از تالیفات دکتر پرستو اسلامی را بخوانید؛ کتابهایی از قبیل: فرهنگ واژگان تخصصی علوم ارتباطات/ ارتباط انسانی/ ارتباط سازمانی/ فرهنگ سازمانی. حال از شما دعوت میکنیم در ادامه مقاله، مهمترین نکات درباره فرق تسهیلگری با منتورینگ را مطالعه کنید.
فرق تسهیلگری با منتورینگ چیست؟ بررسی مرزهای ظریف میان دو تخصص
امروزه، در شرایطی که سازمانها به سمت ساختارهای تخت و مشارکتی حرکت میکنند، واژگانی مثل تسهیلگری (Facilitation) و منتورینگ (Mentoring) بیش از هر زمان دیگری به گوش میرسند. گرچه هر دو با هدف «توانمندسازی» انجام میشوند، اما خلط مبحث میان این دو میتواند منجر به انتظارات اشتباه و شکست در پروژهها شود. در این مقاله، به بررسی دقیق تفاوتهای این دو میپردازیم.
۱. تفاوت در جایگاه قدرت و دانش
اصلیترین فر ق تسهیلگری با منتورینگ در منبع قدرت آنها نهفته است:
- منتور (راهنما): بر پایه دانش و تجربه شخصی خود صحبت میکند. او کسی است که قبلاً این مسیر را رفته و حالا تجربیاتش را به فردی کمتجربهتر انتقال میدهد. در اینجا یک سلسلهمراتبِ نانوشته از «داننده» به «آموزنده» وجود دارد.
- تسهیلگر (هموارساز): بر پایه فرایند و خرد جمعی عمل میکند. تسهیلگر ادعایی در مورد دانش موضوعی ندارد. او متخصصِ «چگونه به نتیجه رسیدن» است، نه متخصصِ «محتوا». او خود را همسطح با اعضای گروه میبیند.
۲. تفاوت در تمرکز بر فرد یا گروه
اما مسئله دیگری که درباره فرق تسهیلگری با منتورینگ وجود دارد، درباره فردی یا گروهی بودن آنهاست.
- منتورینگ: معمولاً یک رابطه یکبهیک (One-on-One) است که بر رشد بلندمدت یک فرد تمرکز دارد. هدف، پرورشِ پتانسیلهای شخصی و شغلی “یک نفر” است.
- تسهیلگری: اساساً یک فعالیت گروهی است. تسهیلگر روی پویاییهای جمعی (Group Dynamics) کار میکند تا مطمئن شود همه اعضا مشارکت میکنند و گروه به عنوان یک واحد واحد به نتیجه میرسد.
۳. تفاوت در نوع مداخله و ارائه راهکار
یکی از کلیدیترین تفاوتها در نحوه پاسخگویی این دو فرایند به چالشهاست که میتوان فرق آن دو را این طور تحلیل کرد:
- در منتورینگ: اگر بپرسید «چگونه این مشکل را حل کنم؟»، منتور ممکن است بگوید: «من در سال گذشته با چنین مشکلی روبرو شدم و اینگونه حلش کردم؛ تو هم میتوانی این راه را امتحان کنی.» (ارائه راهکار مستقیم).
- در تسهیلگری: اگر گروه بپرسد «چه کنیم؟»، تسهیلگر میگوید: «بیایید با هم گزینههای موجود را روی تخته لیست کنیم و با متدِ رایگیری چندمعیاره، بهترین را انتخاب کنیم.» (ارائه ابزار برای یافتن راهکار).
۴. مدت زمان و پایداری رابطه و فرق تسهیلگری با منتورینگ
در این زمینه، درباره فرق تسهیلگری با منتورینگ باید گفت:
- منتورینگ: معمولاً یک رابطه بلندمدت است که میتواند ماهها یا سالها ادامه یابد تا زمانی که فرد (Mentee) به بلوغ لازم برسد.
- تسهیلگری: اغلب مقطعی و وظیفهمحور است. برای یک جلسه استراتژی، یک کارگاه حل مسئله یا یک دوره کوتاهمدت دعوت میشود و پس از رسیدن به خروجی، نقش او به پایان میرسد.
مقایسه جامع در یک نگاه، برای نمایش فرق تسهیلگری با منتورینگ
اکنون در چند بند، به سادگی و در یک نگاه، فرق تسهیلگری با منتورینگ را نمایش میدهیم:
- مالکیت محتوا: در تسهیلگری متعلق به گروه است | در منتورینگ متعلق به منتور است |
- هدف اصلی: در تسهیلگری رسیدن به توافق و خروجی جمعی | در منتورینگ رشد و ارتقای فردی |
- سلسلهمراتب: در تسهیلگری افقی است (همسطح با گروه) | در منتورینگ عمودی است. (یعنی از منتور باتجربه به مراجعان کمتجربه) |
- میزان دخالت: در تسهیلگری فقط در روش و فرایند است | در منتورینگ در محتوا، تصمیمات و روشها نیز میباشد.
- مهارت کلیدی: در تسهیلگری، مدیریت جلسات و حل تعارض است. | در منتورینگ گوش دادن فعال و انتقال تجربه میباشد.
چه زمانی به کدامیک نیاز داریم؟
حال این سوال ایجاد میشود که چه زمانی به فرایند تسهیلگری و چه زمانی به منتورینگ نیاز داریم. برای مثال، میتوانید موقعیتهای ذیل را تصور کنید:
- اگر کارمندی دارید که میخواهید برای پست مدیریت در سال آینده آماده شود، برای او یک منتور بگیرید.
- اگر تیمی دارید که در جلسات به نتیجه نمیرسند یا دچار تعارض در تصمیمگیری هستند، از یک تسهیلگر کمک بگیرید.
نتیجهگیری درباره فرق تسهیلگری با منتورینگ
تسهیلگری و منتورینگ دو بالِ قدرتمند برای رشد هستند، اما نباید با هم اشتباه گرفته شوند. تسهیلگر «فرایند» را مدیریت میکند تا خرد جمعی شکوفا شود و منتور «تجربه» را مدیریت میکند تا فرد از بیراهه رفتن مصون بماند.
ذکر این نکته هم مفید است که معادل منتوریگ (mentoring) در فارسی، میتواند «هدایتگری» یا «هدایتگری تخصصی» باشد که در آن، یک کارشناس باتجربه، به فرد کمتجربه، مشاوره تخصصی میدهد. اما کلمه «تسهیلگری» یا «هموارسازی» که به نوعی معادل اصطلاح facilitation هستند، فرایند دیگری است که درباره آن توضیح دادیم.
کسب اطلاعات تکمیلی، با مطالعه درباره موضوعات و مفاهیم مشابه
بدیهی است که اگر میخواهید درباره یک موضوع خاص، اطلاعات جامعتری به دست بیاورید، باید راجع به مفاهیم مشابه با آن نیز مطالعه کنید. زیرا این کار، دایره اطلاعات شما را گسترش میدهد. به این ترتیب، به ابعاد و جزئیات گوناگون آن موضوع، بیشتر پی میبرید و زوایای پنهان آن، بر شما آشکار خواهند شد.
مسئله مهمی که در این میان مطرح است، این است که برخی مفاهیمی که به آنها اشاره کردیم (مانند کوچینگ، منتورینگ، تسهیلگری، تراپی، مشاوره و…) تشابهات و در عین حال، تفاوتهای زیادی با هم دارند. اینجاست که مطالعه درباره هر یک از این مفاهیم و پی بردن به تمایز آنها، بسیار مفید واقع میشود. از این رو، به شما پیشنهاد میکنیم در بخش بلاگ سایت، مقالاتی از قبیل: «تفاوت کوچینگ و منتورینگ»، «انواع منتورینگ»، «کوچینگ شغلی» و… را نیز مطالعه کنید.
حرف آخر: فراتر از خواندن و مطالعه مطالب نظری درباره تسهیلگری، منتورینگ و کوچینگ؛ بهره بردن از تجربیات دکتر پرستو اسلامی (Parastoo Eslami)
چنانکه ذکر شد، امروزه بسیاری از افراد برای افزایش دانش کاربردی خویش جهت توسعه فردی و تقویت ارتباطات میان فردی، سراغ فرایندهای از قبیل: کوچینگ، منتورینگ و… میروند. به این ترتیب، از عرضه مطالعه نظری، در عمل برای رشد و توسعه فردی یا سازمانی، اقدام میکنند. در این راستا خانم دکتر پرستو اسلامی (Parastoo Eslami) متخصص ارتباطات و عضو هیئت علمی دانشگاه با ۲۲ سال سابقه تدریس، در قالب جلسات کوچینگ، یاریگرِ مدیران و صاحبان حرف و مشاغل خواهند بود. برای کسب اطلاعات تکمیلی در این زمینه، خواندن مقالات دکتر پرستو اسلامی را نیز به شما پیشنهاد میکنیم.
دیدگاهتان را بنویسید